cbam rozporządzenie
Najważniejsze zmiany w CBAM — czego wymaga nowe rozporządzenie od polskich firm
CBAM rozporządzenie wprowadza zasadniczą zmianę w sposobie, w jaki importowane do UE towary są obciążane kosztem emisji gazów cieplarnianych. Dla polskich firm oznacza to, że obok dotychczasowych obowiązków celno‑podatkowych pojawiają się nowe wymagania administracyjne i finansowe: identyfikacja objętych produktów, zbieranie danych o emisjach w całym łańcuchu dostaw oraz raportowanie tych emisji do krajowego rejestru CBAM. Najważniejsze z tych zmian to wyraźne przesunięcie odpowiedzialności na importera — to on będzie musiał wykazać, ile emisji „przywiózł” wraz z towarem, a docelowo również uiścić opłatę za te emisje.
Nowe rozporządzenie rozszerza zakres informacji, które muszą być gromadzone: nie chodzi już tylko o wagę i wartość towaru, lecz o szczegółowe dane procesowe i energetyczne z fabryk dostawców. Polskie firmy importujące stal, cement, aluminium, nawozy, energię i wybrane produkty wchodzą w obszar wysokiego ryzyka — jeżeli nie będą w stanie przedstawić wiarygodnych danych, narażają się na dodatkowe koszty w postaci kupna certyfikatów CBAM oraz na sankcje administracyjne. W praktyce oznacza to konieczność wprowadzenia nowych klauzul umownych z dostawcami i systemów gromadzenia danych (np. traceability emissions).
Drugą kluczową zmianą jest waloryzacja rozliczeń: CBAM rozlicza emisje wbudowane w produkt i powiązuje je z rynkową ceną uprawnień do emisji w UE. Dla firm to sygnał, że wahania cen CO2 będą bezpośrednio wpływać na koszt importu. Wymaga to nowych modeli kalkulacji cen transferowych i rewizji polityki zakupowej — szczególnie tam, gdzie konkurencja pochodzi z krajów o niższych kosztach energii lub słabszych regulacjach klimatycznych.
W praktyce wykonawczej rozporządzenie wymusza szereg działań operacyjnych: rejestrację w systemie CBAM, prowadzenie udokumentowanych procedur pomiaru i weryfikacji emisji, przechowywanie dowodów pochodzenia danych oraz przygotowanie do audytów. Weryfikacja emisji przez akredytowane jednostki stanie się standardem, a brak transparentności dostawcy lub niekompletne dane będą skutkować domniemaniem wyższych emisji — i wyższymi kosztami.
Dla polskich przedsiębiorstw kluczowe jest szybkie podjęcie działań przygotowawczych: identyfikacja produktów objętych CBAM, mapping łańcucha dostaw, wdrożenie narzędzi IT do zbierania danych emisji oraz renegocjacja warunków z dostawcami. CBAM rozporządzenie to nie tylko obowiązek raportowy — to także impuls do optymalizacji procesów produkcyjnych i strategii zakupowych, które mogą zredukować przyszłe opłaty za emisje i zwiększyć konkurencyjność na rynku UE.
Kto zapłaci i jak obliczane są opłaty za emisje: zakres obowiązków importera i kryteria rozliczeń
Kto zapłaci za emisje według CBAM? Zgodnie z rozporządzeniem CBAM odpowiedzialnym podmiotem za uiszczenie opłaty za tzw. „embedded emissions” jest importer wprowadzający towary na terytorium UE (lub jego upoważniony przedstawiciel zarejestrowany w UE). Oznacza to, że to firmy importujące stal, cement, aluminium, nawozy czy inne towary objęte mechanizmem muszą policzyć emisje przypisane do danego importu, przedstawić je w raportach i – w fazie pełnego wdrożenia – nabyć odpowiednią liczbę uprawnień/świadczeń (CBAM certificates) pokrywających te emisje. Dla polskich przedsiębiorstw kluczowe jest zrozumienie, że obowiązek spoczywa na importerze niezależnie od tego, gdzie produkcja miała miejsce, dlatego zmiany te bezpośrednio wpływają na cenę importowanych surowców i komponentów.
Jak są obliczane opłaty za emisje? Podstawowa zasada jest prosta i prosto przekłada się na koszty: liczba ton CO2eq przypisanych do importowanego towaru × cena za 1 t CO2eq = należność CBAM. W praktyce importer musi ustalić ilość emisji przypadających na każdą jednostkę produktu – najczęściej obejmuje to emisje bezpośrednie z procesu produkcyjnego (scope 1) oraz emisje pośrednie związane z zakupioną energią elektryczną do produkcji (scope 2). Emisje związane z transportem międzynarodowym lub użytkowaniem produktu zwykle nie są objęte mechanizmem CBAM.
Metody kalkulacji: wartości rzeczywiste vs wartości domyślne Importer ma dwie podstawowe drogi: skorzystać z zweryfikowanych, rzeczywistych danych emisji dostarczonych przez producenta poza UE albo zastosować wartości domyślne określone administracyjnie przez organy CBAM. Wartości domyślne mają upraszczać rozliczenia, ale bywają wyższe niż rzeczywiste emisje — w praktyce więc dostarczenie i weryfikacja niższych danych od producenta może znacząco obniżyć opłaty. Kluczowe elementy obliczeń to: masa produktu, przypisane tony CO2eq na jednostkę oraz aktualna cena jednostkowa emisji (powiązana z mechanizmami EU ETS/ustaleniami CBAM).
Obowiązki importera i wymagania dowodowe Importer musi się zarejestrować w systemie CBAM, prowadzić szczegółową dokumentację każdej partii (dane emisji, faktury, umowy z dostawcą), raportować dane zgodnie z wymogami i poddać je weryfikacji przez akredytowanego weryfikatora. W praktyce oznacza to konieczność zbierania od dostawców: danych procesowych, specyfikacji energetycznej zakładów, certyfikatów zewnętrznych i innych dowodów pozwalających obliczyć rzeczywiste emisje. Brak zweryfikowanych danych automatycznie sprowadza do stosowania wartości domyślnych, co zwykle podnosi koszt.
Jak to zastosować praktycznie — skrócony proces
- Zidentyfikuj towary objęte CBAM i importy powiązane.
- Zbierz dane emisji od producentów (scope 1 i 2) lub przygotuj się do użycia wartości domyślnych.
- Zweryfikuj dane przez akredytowanego weryfikatora.
- Oblicz łączne tony CO2eq i pomnóż przez obowiązującą cenę za tonę.
- Zarejestruj się, raportuj i (w fazie pełnej) zapewnij nabycie/surrender odpowiedniej liczby certyfikatów CBAM.
Zrozumienie tych zasad daje polskim firmom realną możliwość ograniczenia kosztów — poprzez negocjacje z dostawcami, inwestycje w pomiary i weryfikację emisji oraz renegocjacje warunków dostaw tak, by zamiast wartości domyślnych stosować rzeczywiste, często niższe wskaźniki emisji.
Krok po kroku: rejestracja, zbieranie danych, raportowanie i weryfikacja emisji zgodnie z rozporządzeniem CBAM
Krok 1 — ustalenie obowiązku i rejestracja: Pierwszym krokiem jest szybkie sprawdzenie, czy importowane przez Twoją firmę towary mieszczą się w zakresie CBAM (np. stal, cement, aluminium, nawozy, niektóre chemikalia i energia) oraz czy jesteś importerem zobowiązanym do raportowania. Jeśli tak — jak najszybciej dokonaj rejestracji w centralnym rejestrze CBAM prowadzonym przez Komisję Europejską. Rejestracja powinna obejmować wyznaczenie odpowiedzialnych osób (np. pełnomocnik ds. CBAM), nadanie uprawnień użytkownikom systemu i powiązanie konta z danymi celnymi firmy.
Krok 2 — zbieranie danych emisji: Zorganizuj proces zbierania danych od dostawców i z własnej dokumentacji produkcyjnej. Niezbędne informacje to m.in. kody towarowe (CN), ilości i masa, kraj pochodzenia, oraz dane o emisjach powiązane z partią produktu: emisje bezpośrednie i pośrednie (zgodnie z definicjami rozporządzenia) oraz, tam gdzie wymagane, dane o zużytej energii i paliwach. W praktyce oznacza to: formularze deklaracji emisji od producentów, faktury energetyczne, rejestry produkcji i stosowane współczynniki emisji. Przygotuj też procedurę korzystania z wartości rzeczywistych (preferowane) oraz warunków, kiedy stosowane będą domyślne wartości opublikowane przez Komisję.
Krok 3 — raportowanie: Ustal wewnętrzny harmonogram raportowania zgodny z rozporządzeniem (faza przejściowa wymaga raportowania zgodnie z określonymi okresami; od pełnego wdrożenia będzie też obowiązek umarzania certyfikatów). Przygotuj szablony deklaracji CBAM, zautomatyzuj pobieranie danych z systemu celnego i ERP (mapowanie CN → kategorie CBAM) oraz wdroż procedury kontroli jakości danych przed wysyłką deklaracji. Pamiętaj, że ostateczna opłata za emisje będzie zależeć od ilości CO2e przypisanych do importu i od cen uprawnień ETS — twoje raporty muszą być spójne z danymi celnymi.
Krok 4 — weryfikacja emisji: Przygotuj dokumentację i procesy do audytu przez akredytowanych weryfikatorów. W praktyce oznacza to uporządkowane źródła dowodów (umowy z dostawcami, deklaracje producentów, obliczenia emisji, rachunki za media) oraz gotowość do wyjaśnień metodologii i założeń stosowanych przy obliczeniach. Zadbaj o wersjonowanie plików i procedury przechowywania danych — weryfikator będzie sprawdzał spójność danych z raportami CBAM i zapisami celnymi.
Praktyczne wskazówki wdrożeniowe: zautomatyzuj integrację danych celnych i ERP, wprowadź obowiązkowe klauzule w umowach z dostawcami dotyczące przekazywania danych emisji, przeprowadź pilotażowe raporty i wewnętrzne audyty zanim system zacznie działać na pełną skalę. Wyznacz osobę odpowiedzialną za CBAM, zainwestuj w szkolenia dla działu zakupów i logistyki oraz skonsultuj się z doradcą prawnym przy formułowaniu procedur — to skróci czas implementacji i zmniejszy ryzyko niezgodności z rozporządzeniem.
Harmonogram wdrożenia i kluczowe terminy — co zrobić teraz, a co później, by uniknąć kar
Harmonogram wdrożenia CBAM — najważniejsze daty: mechanizm CBAM wszedł w fazę przejściową 1 października 2023 r., a pełne wdrożenie przewidziano na 1 stycznia 2026 r. W praktyce oznacza to dwuetapowy proces: w latach 2023–2025 importerzy raportują emisje zawarte w importowanych towarach, natomiast od 2026 r. dojdzie obowiązek finansowy — nabywania certyfikatów CBAM i rozliczania się za odpowiadające emisje. Kluczowy termin roczny to zazwyczaj 31 maja (składanie raportów za poprzedni rok kalendarzowy) — to data, którą firmy muszą mieć wpisaną w kalendarz zgodności.
Co zrobić natychmiast — lista priorytetów dla polskich firm: jeśli jeszcze tego nie zrobiliście, zacznijcie od szybkiej inwentaryzacji: zidentyfikujcie produkty objęte CBAM (stal, aluminium, cement, nawozy, energia elektryczna i inne kategorie wskazane przez rozporządzenie), określcie wolumeny importu i zmapujcie dostawców. Równolegle zarejestrujcie organizację u krajowego organu kompetentnego (jeśli wymóg rejestracji dotyczy waszego etapu), wyznaczcie osobę odpowiedzialną za CBAM i rozpocznijcie zbieranie danych o emisjach BEZPOŚREDNICH i POŚREDNICH od dostawców.
Co zrobić w perspektywie 6–18 miesięcy przed 2026 r.: uruchomcie systemy IT do gromadzenia i śledzenia danych emisji, przetestujcie proces raportowania w formule „such-run”, zapewnijcie mechanizmy audytu i weryfikacji (akredytowani weryfikatorzy będą potrzebni do potwierdzenia danych), oraz zawierajcie w umowach z dostawcami klauzule o obowiązku przekazywania zweryfikowanych danych emisji. Do końca fazy przejściowej warto też opracować politykę budżetowania kosztów CBAM — symulacje zapotrzebowania na certyfikaty pozwolą uniknąć nagłych wydatków od 2026 r.
Ryzyka prawne i operacyjne — jak uniknąć kar: niedopełnienie obowiązków rejestracyjnych, raportowych lub brak weryfikowalnych danych może skutkować karami, opóźnieniami na granicy i zatrzymaniem przesyłek. Dlatego kluczowe jest terminowe składanie raportów (np. rocznych do 31 maja), utrzymywanie dokumentacji audytowej oraz ścisła współpraca z agencjami celno-skarbowymi i krajowym organem CBAM. Proaktywność w komunikacji z dostawcami i organami minimalizuje ryzyko sankcji.
Praktyczny checklist na start:
- Zidentyfikować towary objęte CBAM i wolumeny importu;
- Wyznaczyć odpowiedzialnego za CBAM i zarejestrować firmę u organu krajowego;
- Rozpocząć zbieranie danych emisji od dostawców i wdrożyć narzędzia IT;
- Przetestować raportowanie i skontaktować się z akredytowanym weryfikatorem;
- Przygotować budżet i strategię na zakup certyfikatów od 2026 r.
Realizacja tych kroków w odpowiednim czasie to najlepszy sposób, by uniknąć kar i zminimalizować koszty wejścia w pełne rozliczenia CBAM.
Jak przygotować łańcuch dostaw i systemy IT — praktyczne narzędzia, procedury i wymagania dokumentacyjne
Przygotowanie łańcucha dostaw i systemów IT pod rozporządzenie CBAM to dziś nie tylko kwestia zgodności, lecz także konkurencyjności. Pierwszym krokiem powinno być kompleksowe mapowanie łańcucha dostaw: identyfikacja wszystkich dostawców surowców i komponentów, określenie krajów pochodzenia oraz punktów, w których pojawiają się emisje (procesy produkcyjne, transport, zużycie paliw). Takie mapowanie pozwala zdefiniować, które relacje dostawcze generują największe ryzyko finansowe związane z opłatami za emisje i gdzie warto najpierw zainwestować w zbieranie dokładnych danych zamiast polegać na wartościach domyślnych.
Dane, które musisz gromadzić, obejmują zużycie energii i paliw, intensywności emisji przypisane do procesów produkcyjnych, informacje o certyfikatach pochodzenia i dowodach transakcji. Kluczowe jest ustalenie jednolitego formatu wymiany danych z dostawcami — najlepiej opartym na plikach XML/CSV z jasnym schematem pól (ilość, jednostka, okres, metoda obliczeń, źródło). W umowach zakupowych warto zawrzeć klauzule CBAM wymuszające przekazywanie wymaganych danych i prawo do audytu; przygotuj też gotowe szablony deklaracji od dostawców, które przyspieszą proces zbierania informacji.
Technicznie konieczne jest zintegrowanie systemów ERP/SCM z modułem do zarządzania emisjami lub wdrożenie dedykowanej platformy CBAM. System powinien obsługiwać: identyfikację partii towarów wg pochodzenia, przypisywanie emisji do jednostki produktu, śledzenie metryk w czasie oraz eksport raportów zgodnych z wymaganiami weryfikatorów. Zadbaj o API do automatycznego pobierania danych od dostawców, audit trail z wersjonowaniem danych oraz mechanizmy walidacji (np. sprawdzenie spójności zużycia paliw z fakturami). Rozważ też technologie usprawniające transparentność, jak rejestry rozproszone (blockchain) dla krytycznych łańcuchów dostaw.
Procedury i dokumentacja powinny być gotowe na inspekcję: instrukcje operacyjne (SOP) opisujące sposoby zbierania danych, listy kontrolne dla działu zakupów, procedury weryfikacji wewnętrznej i harmonogramy retencji dokumentów (faktury, certyfikaty pochodzenia, logi energetyczne). Ustal wyraźne role i odpowiedzialności: kto w firmie odpowiada za komunikację z dostawcami, kto za walidację danych, a kto za przesyłanie raportów do krajowego rejestru CBAM. Przygotuj też dashboard KPI (np. emisje na tonę produktu, udział zakupów z wysoką intensywnością emisji), który pomoże w monitoringu i szybkich decyzjach.
Praktyczne wdrożenie warto rozłożyć na etapy: najpierw pilota z najważniejszymi dostawcami i kategoriami produktów, potem skalowanie automatyzacji i integracji systemów. Szukaj źródeł finansowania (programy UE, krajowe dotacje na transformację cyfrową i dekarbonizację) i rozważ outsourcing części weryfikacji do wyspecjalizowanych firm. Automatyzacja, jasne klauzule umowne i priorytetyzacja krytycznych relacji dostawczych to najskuteczniejsze sposoby, by zminimalizować ryzyko kar i kosztów związanych z CBAM oraz uniknąć niespodzianek przy pierwszych obowiązkowych raportach i weryfikacjach.
Strategie minimalizowania kosztów: redukcja emisji, offsety, negocjacje cen i wsparcie finansowe dla polskich przedsiębiorstw
Strategie minimalizowania kosztów w kontekście CBAM zaczynają się od jasnego zrozumienia, gdzie w łańcuchu wartości powstają największe emisje. Pierwszy krok to szybki, ale rzetelny audyt emisji u dostawców oraz obliczenie emisji „embedded” (zaklętych) w imporcie surowców i półproduktów. Dzięki temu polskie przedsiębiorstwo może priorytetyzować działania tam, gdzie zwrot z inwestycji w redukcję emisji będzie najwyższy: energochłonne procesy, wysokowęglowe materiały (np. stal, cement, aluminium) i transport międzynarodowy.
Konkretnym sposobem obniżenia kosztów CBAM jest inwestycja w redukcję emisji u źródła: modernizacja pieców, optymalizacja procesów, przejście na zasilanie elektryczne i odnawialne (PPA, gwarancje pochodzenia), zwiększenie odzysku i recyklingu materiałów. Takie działania nie tylko zmniejszają zobowiązania CBAM, ale często poprawiają efektywność kosztową i konkurencyjność produktu na rynku UE. Warto także rozważyć współpracę z dostawcami na zasadzie wspólnych projektów dekarbonizacyjnych — koszt dzielony, korzyść wspólna.
Offsety i kredyty węglowe — podejście ostrożne: obecne zasady CBAM nie traktują powszechnych offsetów jako bezpośredniego zamiennika obowiązków związanych z zakupem certyfikatów CBAM. O ile wolontarne kompensacje mogą mieć wartość reputacyjną i wspierać strategię ESG, to nie będą automatycznie redukować formalnych opłat CBAM. Lepszą strategią jest wykorzystanie offsetów do finansowania długoterminowych projektów redukcyjnych u dostawców (np. zamiana paliw, modernizacje), co po czasie realnie obniży zgłaszane emisje.
W negocjacjach cenowych z dostawcami i klientami kluczowe będą nowe klauzule dotyczące przeźroczystości emisji i mechanizmy podziału ryzyka kosztów CBAM. Propozycje rozwiązań: indeksowana cena surowca zależna od poziomu emisji, dzielenie kosztów certyfikatów proporcjonalnie do redukcji emisji przez dostawcę, oraz wymaganie raportów MRV (monitoring, raportowanie, weryfikacja) jako podstawy do rozliczeń. Im lepiej możesz udokumentować niskie emisje, tym większa twoja negocjacyjna siła.
Wsparcie finansowe dla polskich przedsiębiorstw — warto aktywnie szukać i łączyć źródła finansowania: programy unijne (m.in. fundusze na transformację i innowacje), krajowe instrumenty (NFOŚiGW, programy PFR, preferencyjne kredyty BGK) oraz regionalne dotacje i ulgi podatkowe na inwestycje prośrodowiskowe. Praktyczny plan: przygotuj audyt, biznesplan inwestycji dekarbonizacyjnej i wniosek o dofinansowanie równolegle — to przyspieszy wdrożenie i zmniejszy konieczność przenoszenia kosztów na ceny. Zaczynaj już teraz: mapa emisji, lista priorytetowych projektów i źródeł finansowania to fundament minimalizacji kosztów CBAM.
